Амаль 80 год прайшло пасля заканчэння самай жорсткай у свеце вайны. Але нават і праз такі працяглы час гучаць у сэрцах людзей яе адбіткі.

22 чэрвеня 1941 года мірная праца нашага народа была перапынена вераломным нападам фашысцкай Германіі. Гітлераўцы, якія мелі ў пачатку вайны перавагу ў жывой сіле і тэхніцы, нягледзячы на стойкасць і ўпартасць воінаў Чырвонай Арміі, прасоўваліся наперад. У кравапралітных баях Чырвоная Армія наносіла ўдары па ворагу, але пад напорам намнога большых сіл нашы абаронцы вымушаны былі адступаць. Баявыя дзеянні непасрэдна на тэрыторыі Круглянскага раёна разгарнуліся 6-8 ліпеня. Тады ж гітлераўцы занялі мястэчка Круглае. Пачаўся трохгадовы перыяд акупацыі раёна. Як і па ўсёй тэрыторыі Беларусі, тут быў устаноўлены жорсткі рэжым беззаконня, рабаўніцтва, гвалту і крывавага тэрору. З першых дзён акупацыі ў насельніцтва сілай забіралі жывёлу, прадукты харчавання, фураж. Гітлераўцы і іх прыслужнікі сяліліся ў добрыя дамы, з якіх выганялі гаспадароў. Пачалося планамернае знішчэнне мясцовага насельніцтва. Людзей яўрэйскай нацыянальнасці вывозілі ў лес за Востраў, дзе і знішчалі. Збіралі яўрэеў таксама ў доме № 26 па вул. Мопраўскай і каля ракі іх расстрэльвалі. Усяго ў м. Круглае за гады вайны фашысты знішчылі 515 грамадзян яўрэйскай нацыянальнасці. Расстрэльвалі не толькі яўрэяў, а таксама і беларусаў з ліку савецкіх і партыйных актывістаў, тых, каго затрымлівалі без дакументаў.

Пачынаючы з 1942 года масавы характар набыў прымусовы вываз моладзі на катаржныя работы ў Германію. Забіралі пераважна 18-19-гадовых юнакоў і дзяўчат. Усяго за гады акупацыі ў Германію было вывезена больш за 1500 жыхароў раёна. Палітыка генацыду асабліва ярка выяўлялася ў час карных аперацый гітлераўцаў. Пад выглядам барацьбы з партызанамі знішчалася мірнае насельніцтва. У выніку акцый былі спалены вёскі Гоенка і Паляжаеўка, 67 жыхароў в. Гоенка былі расстраляны. Яшчэ раней у чэрвені 1942 года фашысты знішчылі разам з жыхарамі в. Бярозка. Населеныя пункты Баравуха і Зялёная Рошча, спаленыя гітлераўцамі ў 1943 г., так і не адрадзіліся пасля вайны.

Неўвядальную славу пакінулі пасля сябе героі патрыятычнай падпольнай арганізацыі АБЗОР. Спачатку групы дзейнічалі паасобку. Але з устанаўленнем і развіццём кантактаў паміж імі паўстала пытанне аб стварэнні адзінай падпольнай арганізацыі з агульным кіруючым цэнтрам. 25 кастрычніка 1941 года на канспіратыўнай кватэры ў мястэчку Круглае адбылася нарада прадстаўнікоў падпольных груп. Некалькі пазней быў выбраны штаб арганізацыі. Кіраўнік Л.Н. Ракушаў (псеўданім Гучкоў), начальнік штаба – Н.М. Ракушаў (псеўданім Сакалоў), сакратар штаба К.І. Цітова (псеўданім Валянціна Сакалова). Быў распрацаваны план дзеянняў, які ўключаў агітацыйна-палітычную працу сярод насельніцтва і дыверсійную дзейнасць. “Невядомыя” разбуралі тэлеграфныя слупы, пераразалі лініі сувязі ў фашыстаў, вывешвалі зводкі Інфармбюро, палілі і ўзрывалі важныя аб’екты, пазбаўляючы ворагаў бензіну, прадуктаў харчавання, сувязі.

Камандаванне партызан з разуменнем і адабрэннем сустракала кожную інфармацыю, што паступала ад падпольшчыкаў, аказвала падпольнай арганізацыі вялікую дапамогу ў яе складанай і цяжкай рабоце. Кіраўнікам падполля ўдалося заслаць у СД, камендатуру і іншыя ўстановы акупантаў некалькі членаў падполля. Гэта дало магчымасць своечасова атрымліваць неабходную інфармацыю, дапамагло забяспечыць партызан разведвальнымі данымі, рознымі бланкамі, пасведчаннямі, даведкамі і іншымі дакументамі, якія былі неабходны для пражывання. Неаднойчы падпольшчыкі папярэджвалі партызан аб карных экспедыцыях, якія рыхтавалі супраць іх фашысты.

Першыя страты Круглянская падпольная арганізацыя панесла 22 чэрвеня 1943 года: тады па віне здраднікаў было арыштавана 60 чалавек, расстраляна 8 падпольшчыкаў. Апошняга ўдару – 25 снежня, калі ў турме аказалася 20 змагароў за вызваленне — яна не вытрымала.

Але ж асноўны лёс краіны, безумоўна, вырашаўся на франтах Вялікай Айчыннай вайны. Сотні ўраджэнцаў Кругляншчыны сустрэлі яе ў пагранічных акругах. У першыя дні вайны пасля аб’яўлення мабілізацыі ў Чырвоную Армію было прызвана больш за 8000 жыхароў раёна. Многія з іх удзельнічалі ў абароне Магілёва, Віцебска, Смаленска, зведалі горыч паражэння, страты сяброў. Камандзіры і чырвонаармейцы, якія трапілі ў акружэнне і не прабіліся на злучэнне са сваімі часцямі, вярталіся ў родныя мясціны, каб прадоўжыць барацьбу з фашыстамі ў партызанскіх атрадах. Сярод іх былі будучыя начальнік штаба Круглянскай ВАГ К.І. Мацеж, камандзіры партызанскіх атрадаў Г.С. Міснік, В.У. Кадышаў, А.І. Машчыцкі, камісары Ф.С. Старавойтаў, П.І. Счаслаўскі, начальнік штаба 36-га атрада А.С. Сімановіч і інш. Тысячы нашых землякоў працягвалі змагацца ў дзеючай арміі. Званне Героя Савецкага Саюза прысвоена пасмяротна сяржанту С.А. Лавянецкаму, які нарадзіўся ў в. Філатава. У свае 19 гадоў поўным кавалерам ордэна Славы стаў ураджэнец в. Круча Н.Л. Юшкоўскі. Круглянскі раён быў вызвалены войскамі 3-га і 2-га Беларускіх франтоў у час Віцебска-Аршанскай і Магілёўскай (23-28 чэрвеня), а таксама Мінскай (29 чэрвеня – 4 ліпеня 1944 г.) наступальных аперацый.

Наталля РУДЗЬКО, настаўніца беларускай мовы і літаратуры Комсеніцкага НПК дзіцячы сад –сярэдняя школа.