Прайшла праз пекла няволі
Шмат гадоў былы вязень фашысцкай няволі Ганна Цэнева, а ёй у снежні мінулага года споўнілася 96 гадоў, моліцца за тое, каб быў мір і спакой на зямлі і каб новыя пакаленні не перажылі той жах, праз які давялося прайсці многім. І ёй у тым ліку.
У 1941-м Ганне ішоў пятнадцаты год. Асабліва запомніўся дзяўчыне той дзень, калі па вуліцы роднай вёскі Ахімкавічы, з аднаго канца яе ў другі, ішоў брыгадзір і абвяшчаў пра пачатак вайны. На наступны дзень развітаўся з сям’ёй і пайшоў у ваенкамат бацька. Ён паспеў мабілізавацца і трапіў на перадавую. Старэйшы брат Ганны, Ягор, да вайны служыў у арміі і адтуль пайшоў ваяваць з ворагам. А пасля на прымусовыя работы ў Германію пагналі старэйшую сястру Ніну. У маці вочы не прасыхалі ад слёз, яна нічога не ведала пра лёс дзяцей і мужа і вельмі хацела засцерагчы ад бяды малодшую дачку. А Ганна не сядзела склаўшы рукі ў час навалы. Яна стала партызанскай сувязной, перадавала ў атрад харчы і важныя звесткі. У час чарговай нямецкай аблавы на моладзь маці загадала дачцэ хавацца ў склепе, закідала яе саломай. Але злосны п’яны паліцай знайшоў схованку і вывалак адтуль напалоханую дзяўчыну. Разам з сяб-роўкамі, дзяўчатамі з вёскі, Ганну павезлі ў Талачын. А адтуль глухі, халодны таварняк давёз вязняў да Кёнігсберга, дзе іх размясцілі ў бараках за калючым дротам. На світанку палонных пагналі на працу на завод. Ганна працавала па 16 гадзін у суткі без адпачынку, адносіла ад такарных станкоў скрыні з патронамі. Маленечкая скібачка хлеба напалам з апілкамі і страва з травы, якую называлі калараба, не маглі падтрымаць сілы. Але дзяўчына трымалася. Асабліва страшна рабілася, калі ўсё часцей і часцей у лагеры чулася слова крэматорый.
Можа і выратавала ёй жыццё тое, што схуднелую, знясіленую дзяўчыну забраў на працу баўэр у пасёлак Карцафа. Там Ганна даглядала дамашнюю птушку, кароў даіла, прыбірала ў пакоях, мыла бялізну. Праца была нялёгкай, але кармілі лепш. Споўнілася сямнаццаць, а здавалася, што пастарэла гадоў на трыццаць, балелі параспухаўшыя ногі.
Ганна Маркаўна ўспамінае, што ў баўэра працавалі дзве немкі, якія моцна ненавідзелі рускіх. Да паланянкі яны ставіліся з пагардай. Ганна навучылася разумець чужую мову і аднойчы пачула, як адна немка казала другой: «Я ненавіджу рускіх, яны забілі майго дядзьку».
Ганна не вытрымала:
– Яны звяры, – вымаўляла скрозь слёзы. – Не, іх і звярамі нельга назваць, яны нешта больш жудаснае. Звяры не чапаюць немаўлят. А немцы, фашысты дзяцей забівалі, жыўём палілі. Яны нелюдзі, забойцы, ім няма апраўдання. Яны заслужылі самай страшнай кары!
Немка, збялеўшая як палатно, некалькі хвілін глядзела на Ганну, быццам не пазнавала яе, а потым прамовіла злосна: «За няпраўду рус будзе пакарана!»
Ганна з нянавісцю паглядзела ёй у вочы і дадала: «Гэта праўда, яны нелюдзі!»
Яна ўжо не баялася расправы, бо на яе баку была праўда. І тут, далёка ад радзімы, ў нямецкім рабстве, дзяўчына не страціла сваёй годнасці.
У 1945 годзе пасёлак Карцафу, дзе знаходзілася паланянка, вызвалілі амерыканскія войскі. У родныя Ахімкавічы Ганна вярнулася ў кастрычніку 1945 года. Дома яна з жалем даведалася, што на бацьку і на брата Ягора прыйшлі пахаванкі. Сястра Ніна вярнулася з фашысцкай няволі.
Пасля вайны Ганна Маркаўна ўвесь час працавала ў калгасе. У Круглае яна пераехала, калі выйшла на заслужаны адпачынак. Пражыўшы доўгае жыццё, яна верыць, што вайна больш ніколі не паўторыцца і нашчадкі заўсёды будуць жыць у міры.
Святлана Варапаева.
